ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުޣުރާފީ މައުޤިޢާއި އެންމެ ކުރީގެ ވަޒަންވެރިން
ދިވެހިރާއްޖެއަކީ އިންޑިއާ ކަނޑުގެ ޢިސްތިވާޢީ ރޮނގު (އިކުއޭޓަރު) ހުރަސްކޮށް، އުތުރުން ދެކުނަށް ދެމިގެންގޮސްފައިވާ ޤުދުރަތީ 26 އަތޮޅާއި، ގާތްގަނޑަކަށް 1,190 ކުދި ޖަޒީރާ ރަށްތަކެއްގެ މައްޗަށް އެކުލެވިގެންވާ ޤައުމެކެވެ. ޢަރަބިކަރައާއި އިންޑިއާ އަދި ދެކުނުއިރުމަތީ އޭޝިއާ ގުޅުވައިދިން ޤަދީމީ ކަނޑުދަތުރުފަތުރުގެ މުހިންމު މަގުތަކުގެ މެދުގައި ރާއްޖެ ޖުޣުރާފީގޮތުން ޤާއިމުވެފައި އޮތުމުގެ ސަބަބުން، މީގެ ދެހާހަށްވުރެ ގިނަ އަހަރު ކުރިއްސުރެ ވިޔަފާރިވެރިންނާއި، ތަފާތު ޘަޤާފަތްތަކާއި ދީންތައް، އަދި އެކި ޒަމާންތަކުގައި ބޭރުގެ ބާރުތައް މި ރަށްތަކަށް ވާޞިލުވެފައިވެއެވެ.
ފުރަތަމަ ވަޒަންވެރިވުން
މި ޖަޒީރާތަކުގައި އެންމެ ފުރަތަމަ އިންސާނުން ވަޒަންވެރިވި ސީދާ ތާރީޚެއް ތާރީޚީ ލިޔެކިޔުންތަކުން ސާފުވާން ނެތް ނަމަވެސް، ދިވެހި ބަހުގެ އަސްލުތަކާއި، އަނގަބަހުން ކިޔެމުން އައިސްފައިވާ ޤަދީމީ ވާހަކަތަކާއި އާދަކާދަތަކުން ދަލީލުކުރަނީ، އެންމެ ފުރަތަމަ މި ރަށްތަކުގައި އާބާދުވީ އަވަށްޓެރި ދެކުނު އިންޑިއާއާއި ސްރީލަންކާގެ އައްސޭރިފަށުން ކަނޑު ހުރަސްކޮށް އައި މަސްވެރި މުޖުތަމަޢުތައް ކަމެވެ.
އެ ޒަމާނުގައި ގެދޮރު ބިނާކުރުމަށް ބޭނުންކޮށްފައިވަނީ ލަކުޑިއާއި ފަންވަތް ފަދަ ޢަރަޤު މާޙައުލުގައި އަވަހަށް ނެތިދާ ޒާތުގެ ތަކެތި ކަމުން، އެ ދުވަސްވަރުގެ މާއްދީ ތާރީޚީ ހެކިތައް ފެންނާކަށް ނެތެވެ. މިހާރު ރާއްޖެއިން ފެންނަންހުރި އެންމެ ދުވަސްވީ އާޘާރީ ބިނާތަކަކީ، އޭގެ ފަހުން ރާއްޖޭގައި އޮތް ބުދުދީނުގެ ދައުރަށް ނިސްބަތްވާ ބިނާތަކެވެ.
މީގެ އިތުރުން، އެތައް ޤަރުނެއް ވަންދެން ބައިނަލްއަޤްވާމީ ވިޔަފާރީގެ މައިދާނުގައި ދިވެހިރާއްޖެ ޚާއްޞަވެ މަޝްހޫރުވެފައިވަނީ "ބޮލި" ނެގުމުގެ މައި މަރުކަޒެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އޭޝިއާގެ ގިނަ ޤައުމުތަކާއި އިރުމަތީ އެފްރިކާގެ އައްސޭރިފަށުގެ ޤައުމުތަކުގައި ފައިސާގެ މުޢާމަލާތްތަކަށް ބޮލި ބޭނުންކުރަމުން ދިޔުމާއެކު، ދުރު ހިސާބުތަކުން ދަތުރުކުރި ވިޔަފާރިވެރިންނަށް މި އަތޮޅުތައް ވެގެންދިޔައީ ކަނޑުދަތުރުގެ މަގުމަތީގައި ބަނދަރުކޮށްލަން ކޮންމެހެން މުހިންމު މަންޒިލަކަށެވެ.
ބުދު ދީނުގެ ދައުރު
ބުދު ދީން ރާއްޖެއަށް އައީ މީލާދީ ތާރީޚު ފެށުމުގެ ކުރިން ނުވަތަ މީލާދީ ތާރީޚުގެ ފުރަތަމަ ޤަރުނުތަކުގައި ކަމަށް ބެލެވެއެވެ. އެއަށްފަހު އެއްހާސް އަހަރަށްވުރެ ގިނަ ދުވަހު ރާއްޖޭގެ މައި ދީނަކަށް ވީ ބުދު ދީނެވެ. ދިވެހި ބަހާއި، އެންމެ ފުރަތަމަ ދިވެހި އަކުރުތަކާއި، ރަސްކަމުގެ ނިޒާމާއި ގިނަ ޢާދަކާދަތައް ބިނާވީ މި ދައުރުގައެވެ.
ރާއްޖޭގެ ޤަދީމީ ތަންތަނުގެ ޢިލްމީ ދިރާސާ ފެށީ ސިލޯނު ސިވިލް ސަރވިސްގެ އިނގިރޭސި މުވައްޒަފެއް ކަމަށްވާ އެޗް.ސީ.ޕީ. ބެލް އެވެ. 1879 ވަނަ އަހަރު އޭނާ ދަތުރުކުރި އުޅަނދު ރާއްޖޭގައި ބުރުޖެހުމަށްފަހު، ފަހުން އަނބުރާ އައިސް ޤަދީމީ ތަންތަން ދިރާސާކުރިއެވެ. ހަވިއްތަ، ހައްތެލި ނުވަތަ އުސްތުބު ކަމަށް ރަށުމީހުން ކިޔާ، ގަސްގަހާގެހި ފޮރުވިފައިވާ ފުސްތަކަކީ ބުދު ކިއްލާ ނުވަތަ ވިހާރަތަކުގެ ނިޝާންތަކެވެ.
1990 ވަނަ އަހަރު ދިވެހި ތާރީޚު ލިޔުންތެރިޔާ ޙަސަން އަޙްމަދު މަނިކު ތައްޔާރުކުރި ލިސްޓުގައި ބުދު ދައުރުގެ ނިޝާން ފެނިފައިވާ 59 ރަށް ހިމެނެއެވެ. އެންމެ މަޝްހޫރު ތަންތަނުގެ ތެރޭގައި ލ. ގަމުގެ ކުރުހިންނަ ތާރާގަނޑާއި ކ. ކާށިދޫގެ ވިހާރައިގެ ނިޝާންތައް ހިމެނެއެވެ. މާލޭގެ ޤައުމީ މިއުޒިއަމުގައި ރައްކާކޮށްފައިވާ ހިރިގާ ކެނޑުންތަކާއި ލިޔުން ހުރި ތަކެތިން ދައްކައިދެނީ ލަންކާއާ އިތުރަށް ހިންދުސްތާނުގެ ބުދު މަރުކަޒުތަކާ ވެސް ގުޅުން ހުރިކަމެވެ.
1980 ގެ އަހަރުތަކުގައި ނޯވޭގެ ދަތުރުވެރިޔާ ތޯރ ހެއަރޑާލް ބައެއް ތަންތަން ކޮނެ ދިރާސާކުރިއެވެ. އޭނާ ހުށަހެޅި ޚިޔާލަކީ ބުދު ދީނުގެ ކުރިން، އިރަށް އަޅުކަންކުރާ ކަނޑުދަތުރުވެރި ބައެއް މި ރަށްރަށުގައި ދިރިއުޅުނު ކަމެވެ. މި ޚިޔާލަށް ގިނަ ސަމާލުކަމެއް ލިބުނު ނަމަވެސް، އޭނާ ދިރާސާކުރި ތަންތަނަކީ ބުދު ދައުރުގެ ނިޝާންތައް ކަމަށް ގިނަ ތާރީޚު ޢިލްމުވެރިންނާއި އާރކިއޮލޮޖިސްޓުން ދެކެއެވެ.
އިސްލާމްދީން ޤަބޫލުކުރުން (1153)
މީލާދީ 12 ވަނަ ޤަރުނުވާއިރު ހިންދު ކަނޑުގެ ވިޔަފާރީގައި ބާރުގަދަވެފައިވަނީ ޢަރަބި އަދި ފާރިސީ ވިޔަފާރިވެރިންނެވެ. 1153 ވަނަ އަހަރު ރަސްގެފާނު އިސްލާމްދީން ޤަބޫލުކުރައްވައި، ސުލްޠާން މުޙައްމަދުލް ޢާދިލްގެ ނަން ހިއްޕެވިއެވެ. ބައެއް ލޯމާފާނުތަކުގައި މިއަށްވުރެ އަހަރުކޮޅަކަށް ފަހުގެ ތާރީޚެއް ލިޔެވިފައިވެއެވެ.
ދިވެހިން އިސްލާމްދީނަށް ވެއްދެވި ކަމުގައި ބެލެވެނީ ބޭރުން ވަޑައިގެންނެވި ޢިލްމުވެރިޔެއް ކަމަށްވާ އަބުލް ބަރަކާތުއެވެ. އިބްނު ބަޠޫޠާ ލިޔުއްވާފައިވަނީ އެކަލޭގެފާނަކީ އުތުރު އެފްރިކާގެ ބަރުބަރީ ބޭފުޅެއް ކަމަށެވެ. ނަމަވެސް ދިވެހި ރިވާޔަތްތަކުގައި ގިނައިން ބުނެފައިވަނީ އެކަލޭގެފާނަކީ ތަބްރީޒުގެ ޔޫސުފް ޝަމްސުއްދީން ކަމަށެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ޒިޔާރަތް މާލޭގައި ހުކުރު މިސްކިތާ ކައިރީގައި ހުއްޓެވެ. ހުކުރު މިސްކިތަކީ ސުލްޠާން އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރު (ފުރަތަމަ) ގެ ޒަމާނުގައި، ހިރިގާ ކަނޑައި ވަޑާންކޮށް ބިނާކޮށް 1658 ވަނަ އަހަރު ނިމުނު މިސްކިތެކެވެ.
12 ވަނަ ޤަރުނުގެ އިސްދޫ ލޯމާފާނަކީ ތަނބު ފަތްތަކުގައި ލިޔެވިފައިވާ ރަސްގެފާނުގެ ހުއްދަތަކެކެވެ. އެއީ ދިވެހި ބަހުން ލިޔެވިފައި މިހާރު ހުރި އެންމެ ޤަދީމީ ލިޔެކިޔުންތަކުގެ ތެރެއިން ލިޔުމެކެވެ. ދީން ބަދަލުވި ވާހަކަ އޭގައި ހިމެނެއެވެ. ބުދު ވިހާރަތައް ނައްތާލި ގޮތުގެ ތަފްޞީލު އޭގައި ހިމެނޭތީ، މި ބަދަލަކީ މުޅިން ސުލްޙަވެރި ކަމެއް ނޫން ކަމަށް ބައެއް ތާރީޚު ޢިލްމުވެރިން ދެކެއެވެ.
އިބްނު ބަޠޫޠާ ވެސް 1340 ގެ އަހަރުތަކުގައި ރާއްޖޭގައި ދިރިއުޅުއްވައި، ޤާޟީކަން ކުރެއްވިއެވެ. 1153 ގައި ފެށުނު ސުލްޠާނުންގެ ވެރިކަން، ހަ ދަރިކޮޅެއްގެ ދަށުން 800 އަހަރަށްވުރެ ގިނަ ދުވަހު ދެމިއޮތެވެ.
ޕޯޗުގީޒުންނާއި މުޙައްމަދު ތަކުރުފާނު
1558 ވަނަ އަހަރު ޕޯޗުގީޒުން މާލެ ހިފައި، ގޯއާގައި ހުރި އެމީހުންގެ ކޮލޮނީއިން ރާއްޖެ ހިންގިއެވެ. ދިވެހިން އެ ވެރިކަމަށް ވަރަށް ނުރުހުނެވެ. ރައްޔިތުންނަށް އެމީހުންގެ ދީން ދޫކޮށްލުމަށް ބާރުއެޅިއެވެ.
1573 ވަނަ އަހަރު ހއ. އުތީމުގެ މުޙައްމަދު ތަކުރުފާނާއި އެކަލޭގެފާނުގެ އެއްބަނޑު ބޭފުޅުން، ކަނޑުމަތިން ހިންގެވި ޖިހާދަކުން ޕޯޗުގީޒުން މާލެއިން ބޭރުކުރެއްވިއެވެ. އެއަށްފަހު މުޙައްމަދު ތަކުރުފާނު ސުލްޠާނުކަމުގެ ތަޚުތަށް އިށީނދެވިއެވެ. މި ކާމިޔާބީ ޤައުމީ ދުވަހުގެ ގޮތުގައި ކޮންމެ އަހަރަކު ރަބީޢުލް އައްވަލް މަހުގެ 1 ވަނަ ދުވަހު ފާހަގަކުރެވެއެވެ. އުތީމުގައި ހުރި އެކަލޭގެފާނުގެ ގެ، އުތީމު ގަނޑުވަރު، ހަނދާނީ ތަނެއްގެ ގޮތުގައި ރައްކާކޮށްފައި ވެއެވެ.
ލަންދޭސިންނާއި އިނގިރޭސި ހިމާޔަތް (1887)
17 ވަނަ ޤަރުނުގައި ލަންކާގައި ޕޯޗުގީޒުންގެ ބަދަލުގައި ވެރިވި ލަންދޭސިންނަށް ރާއްޖޭގެ ކަންކަމުގައި ލުއި ނުފޫޒެއް ލިބުނެވެ. ނަމަވެސް ރާއްޖޭގެ އެތެރޭގެ ކަންކަން ހިންގެވީ ސުލްޠާނުންނެވެ. 1796 ވަނަ އަހަރު އިނގިރޭސިން ލަންދޭސިންގެ އަތުން ލަންކާ ހިފުމާއެކު، އެ ގުޅުން އިނގިރޭސިންނަށް ލިބުނެވެ.
1887 ވަނަ އަހަރު ސޮއިކުރި އެއްބަސްވުމަކުން ރަސްމީކޮށް ރާއްޖެ ވީ އިނގިރޭސި ހިމާޔަތުގެ ދަށުގައި ހުރި ޤައުމަކަށެވެ. ބޭރުގެ ގުޅުންތަކާއި ދިފާޢީ ކަންކަން ބެލީ އިނގިރޭސިންނެވެ. އެތެރޭގެ ކަންކަން ސުލްޠާނާއި ވަޒީރުން ކުރިއަށް ގެންދެވީ އިސްލާމީ ޝަރީޢަތާއި ދިވެހި ޢާދަކާދައާ އެއްގޮތަށެވެ.
ލިޔެވިފައިވާ ފުރަތަމަ ޤާނޫނުއަސާސީ އަމަލުކުރަން ފެށީ 1932 ވަނަ އަހަރު، ސުލްޠާން މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީން (ތިންވަނަ) ގެ ޒަމާނުގައެވެ. އެއާއެކު ސުލްޠާނުކަމަކީ އިންތިޚާބުކުރެވޭ މަޤާމަކަށް ވިއެވެ.
ފުރަތަމަ ޖުމްހޫރިއްޔާ (1953) އާއި އަމީން ދީދީ
1953 ވަނަ އަހަރުގެ ޖަނަވަރީ 1 ވަނަ ދުވަހު ރަސްކަން ހުއްޓާލައި ފުރަތަމަ ޖުމްހޫރިއްޔާ އިޢުލާނުކުރެވުނެވެ. ރައީސްކަމަށް އައީ ސުއްމުވުލް އަމީރު މުޙައްމަދު އަމީން ދީދީއެވެ. 1940 ގެ އަހަރުތަކުގައި ސަރުކާރުގެ އިސް ބޭފުޅެއްގެ ގޮތުގައި ހުންނަވައިގެން، މަސް ބޭރުކުރުމުގެ ވިޔަފާރި ދައުލަތުގެ ދަށަށް ގެނެސްދެއްވިއެވެ. ތަޢުލީމު ފުޅާކުރުމާއި، އަންހެން ކުދިންގެ ކިޔެވުމަށް ހިތްވަރުދިނުމާއި، ސަރުކާރު ހިންގުން ތަރައްޤީކުރުންފަދަ ކަންކަމުގައި އަމީން ދީދީ ފަހަގަކޮށްލެވެއެވެ.
ނަމަވެސް އެ ސަރުކާރު ދެމިއެއް ނޯތެވެ. ކާނާގެ ދަތިކަމާއި މާލޭގައި ދެކޮޅު ހެދުމާ ގުޅިގެން 1953 ވަނަ އަހަރުގެ އޯގަސްޓުގައި އެކަލޭގެފާނު ވެރިކަމުން ވަކިކުރެވުނެވެ. 1954 ވަނަ އަހަރުގެ ޖަނަވަރީގައި އަވަހާރަވެވަޑައިގަތެވެ. ހަމަ އެ އަހަރު ސުލްޠާނުކަން އަލުން ޤާއިމުކުރެވުނެވެ.
ސުވާދީބު ހާދިސާ
1956 ވަނަ އަހަރު، އައްޑޫ އަތޮޅު ގަމުގައި ހުރި ހަނގުރާމައިގެ ދުވަސްވަރުގެ އެއާރފީލްޑު އަލުން ހިންގުމާއި، ކައިރީގައިވާ ހިތަދޫގައި ވަސީލަތްތައް ބެހެއްޓުމުގެ ހުއްދަ އިނގިރޭސިންނަށް ލިބުނެވެ. 1957 ވަނަ އަހަރު ރައީސުލްވުޒަރާކަމަށް އައި އިބްރާހީމް ނާޞިރު، އެ އެއްބަސްވުމުގެ ޝަރުތުތައް އަލުން ބައްލަވަން މަސައްކަތް ކުރެއްވިއެވެ.
1959 ވަނަ އަހަރު ހުވަދު އަތޮޅާއި، އައްޑޫއާއި، ފުވައްމުލަކު ރާއްޖެއިން ވަކިވެ، ޢަބްދުއްލާ އަފީފްގެ ރިޔާސަތުގައި "އެކުވެރި ސުވާދީބު ޖުމްހޫރިއްޔާ" އިޢުލާނުކުރިއެވެ. ދެކުނުގެ މި އަތޮޅުތަކަށް އިނގިރޭސި މަރުކަޒުގެ ސަބަބުން ވަޒީފާއާއި ވިޔަފާރީގެ ފުރުޞަތު ލިބިފައިވުމާއެކު، މާލެއިން ކުރާ ކޮންޓްރޯލަށް ރައްޔިތުންގެ ނުރުހުންތެރިކަން އޮތެވެ
މާލޭގެ ސަރުކާރުން އެ ސަރަޙައްދުތަކުގެ ވެރިކަން އަލުން ހޯދައި، 1963 ވަނަ އަހަރު ވަކިވެ ގަތުމަށް ނިމުމެއް އައެވެ. އަފީފް ސޭޝެލްސްއަށް ބަދަލުވެ، އެ ޤައުމުގައި ދިރިއުޅުނެވެ.
މިނިވަންކަން (26 ޖުލައި 1965) އާއި ދެވަނަ ޖުމްހޫރިއްޔާ (1968)
1965 ވަނަ އަހަރުގެ ޖުލައި 26 ވަނަ ދުވަހު ބްރިޓިޝް ސަރުކާރާ ވެވުނު އެއްބަސްވުމަކުން ދިވެހިރާއްޖެ ފުރިހަމައަށް މިނިވަންވިއެވެ. ހަމަ އެ އަހަރު ރާއްޖެ އެކުވެރި ޤައުމުތަކުގެ ޖަމްޢިއްޔާގައި މެމްބަރުވިއެވެ. ގަމާއި ހިތަދޫގެ ވަސީލަތްތައް ބޭނުންކުރުމުގެ ހައްޤު ބިރިޓަނަށް ދެމިއޮތެވެ.
1968 ވަނަ އަހަރުގެ މާރިޗުގައި ބޭއްވި ރިފަރެންޑަމްގައި ދިވެހިން ވޯޓުދިނީ ސުލްޠާނުކަން އުވާލުމަށެވެ. 1968 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެމްބަރު 11 ވަނަ ދުވަހު ދެވަނަ ޖުމްހޫރިއްޔާ އިޢުލާނުކުރެވި، އިބްރާހީމް ނާޞިރު ރައީސްކަމަށް އައެވެ.
ނާޞިރުގެ ދައުރު
ރައީސް ނާޞިރު ދިހަ އަހަރު ވެރިކަން ކުރެއްވިއެވެ. އެ ދައުރުގައި ސިޔާސީ ދާއިރާގެ ހުރިހާ ކަމެއްގައި ބާރުގަދަވެފައިވަނީ އެބޭފުޅާއެވެ. ރާއްޖެ ތަރައްޤީކުރުމުގެ ފުރަތަމަ ފިޔަވަޅުތައް އެޅިއެވެ. 1972 ވަނަ އަހަރު ފުރަތަމަ ރިސޯޓުތައް ހުޅުވުމާއެކު، ފަހުން ރާއްޖޭގެ އިޤްތިޞާދު ބަދަލުކޮށްލި ފަތުރުވެރިކަމުގެ ދާއިރާ ފެށުނެވެ.
ނަމަވެސް މި ދައުރުގައި ދަތިކަންތައް ވެސް ކުރިމަތިވިއެވެ. ލަންކާގައި ދިވެހި ހިކިމަހުގެ ބާޒާރު ވެއްޓުމާއި، 1976 ވަނަ އަހަރު ބްރިޓަނުން ގަމުގެ މަރުކަޒު ބަންދުކުރުމުން ދެކުނުގެ އިޤްތިޞާދަށް ބޮޑު ގެއްލުމެއް ލިބުނެވެ. ވެރިކަމުގެ ބާރު ވަރަށް ގާތުން އެއްތަނަކަށް ޖަމާވެފައި އޮތެވެ. 1975 ވަނަ އަހަރު ރައީސުލްވުޒަރާ އަޙްމަދު ޒަކީ މަޤާމުން ދުރުކޮށް، ދުރު ރަށަކަށް ފޮނުވިއެވެ.
1978 ވަނަ އަހަރު ދެވަނަ ދައުރު ނިމުމާއެކު ނާޞިރު ވެރިކަމުން ވަކިވެވަޑައިގެން ސިންގަޕޫރަށް ވަޑައިގަތެވެ. ފަހުން އައި ސަރުކާރުން، ދައުލަތުގެ ފައިސާ ގެއްލުވި ކަމުގެ ތުހުމަތު އެކަލޭގެފާނަށް ކުރިއެވެ. 2008 ވަނަ އަހަރު ސިންގަޕޫރުގައި އަވަހާރަވެވަޑައިގަތެވެ.
މައުމޫނާއި 1988 ގެ ހަމަލާ
ޔުނިވަރސިޓީގެ ލެކްޗަރަރެއްގެ އިތުރުން އދ. ގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދާއިމީ މަންދޫބުގެ މަޤާމު އަދާކުރައްވާފައިވާ އަލްއުސްތާޛު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް، ރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމަށް ފުރަތަމަ އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތީ 1978 ވަނަ އަހަރުއެވެ. އެއަށްފަހު، ހަމައެކަނި އެއް ކެންޑިޑޭޓަކު ހިމެނޭހެން ނެގުނު ރައްޔިތުންގެ ފެންނަ ނުފެންނަ ވޯޓުތަކުން ކާމިޔާބު ހޯއްދަވައި، އިތުރު ފަސް ދައުރު ފުރިހަމަކުރައްވައި ޖުމްލަ 30 އަހަރު ވަންދެން އެމަނިކުފާނު ވެރިކަން ކުރެއްވިއެވެ. މި ދިގު މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި ރާއްޖޭގެ ފަތުރުވެރިކަމާއި މަސްވެރިކަމުގެ ސިނާޢަތަށް ބޮޑެތި ކުރިއެރުންތަކެއް ލިބިގެންދިޔައެވެ.
ރައީސް މައުމޫންގެ ވެރިކަމުގައި ހިނގައިދިޔަ އެންމެ ނުރައްކާތެރި އެއް ހާދިސާއަކީ 1988 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެމްބަރު މަހުގެ 3 ވަނަ ދުވަހު މާލެއަށް ދެވުނު ޓެރަރިސްޓް ޙަމަލާއެވެ. މި ޢުދުވާނަކީ ޒަމާންވީ ދިވެހި ވެރިކަން ގަދަކަމުން ވައްޓާލުމަށްޓަކައި، ދިވެހި ވިޔަފާރިވެރިއެއް ކަމަށްވާ ޢަބްދުއްލާ ލުޠުފީ އިސްވެ ހުރެ، މަދު ދިވެހިންކޮޅަކާއި ސްރީލަންކާގެ ގެ ކުލީ ސިފައިންނާ ގުޅިގެން ހިންގި ފިނޑި ޢަމަލެކެވެ. ހަތިޔާރުއެޅި މި ޓެރަރިސްޓުން ވެރިރަށުގެ ބައެއް މުހިންމު މަރުކަޒުތައް ހިސާރުކުރި ނަމަވެސް، ޤައުމުގެ އެންމެ މަތީ ވެރިޔާ ހައްޔަރުކުރުމަށް އެމީހުން ކުރި މަސައްކަތް ވަނީ ނާކާމިޔާބުވެފައެވެ.
ދިވެހި ސަރުކާރުގެ ކުއްލި އެދިލެއްވުމަކަށް، އިންޑިއާ ސަރުކާރުން "އޮޕަރޭޝަން ކެކްޓަސް" ގެ ނަމުގައި ހިންގި ޚާއްޞަ އަސްކަރީ ހަރަކާތުގެ ދަށުން، ގަޑިއިރުތަކެއްގެ ތެރޭގައި ޕެރަޓްރޫޕަރުން ރާއްޖެ ފޮނުވިއެވެ. އިންޑިއާ ސިފައިންގެ އެހީތެރިކަމާއެކު މި ބަޣާވާތް މައިތިރިކުރެވި، މާލެއިން ފިލައިގެން ކަނޑުމަގުން ދަތުރުކުރަމުންދިޔަ ހަނގުރާމަވެރިން އިންޑިއާގެ ކަނޑުގެ ސިފައިން ވަނީ އަތުލައިގެންފައެވެ. މި ހިތާމަވެރި ޙާދިސާގައި ދިވެހި ސިފައިންނާއި ޢާންމު ރައްޔިތުން ހިމެނޭހެން 19 ދިވެހިން ޝަހީދުވިއެވެ. މި ޢުދުވާނުގެ މޭސްތިރިޔާ ޢަބްދުއްލާ ލުޠުފީއާއި އޭނާގެ ބައިވެރިންގެ މައްޗަށް ޝަރީޢަތް ހިންގައި، މަރުގެ އަދަބު ކަނޑައެޅުނު ނަމަވެސް، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށް ލިބިވަޑައިގަންނަވާ ޤާނޫނީ ބާރުގެ ދަށުން ފަހުން އެ އަދަބު ވަނީ ޢުމުރު ދުވަހުގެ ޖަލު ޙުކުމަކަށް ލުއިކޮށްދެއްވާފައެވެ.
2008 ގެ ޤާނޫނުއަސާސީއާއި ގިނަ ޕާޓީގެ ފުރަތަމަ އިންތިޚާބު
މީލާދީން 2000 ގެ އަހަރުތައް ފެށިގެން އައީ ރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ މަސްރަޙަށް އިޞްލާޙީ ބޮޑެތި ބަދަލުތަކެއް ގެނައުމަށް ރައްޔިތުން ގޮވާލަމުންދިޔަ ދަނޑިވަޅެއްގައެވެ. މިގޮތުން 2003 ވަނަ އަހަރު މާފުށީ ޖަލުގައި ހިނގައިދިޔަ ހިތާމަވެރި ހާދިސާއެއްގައި ޒުވާނަކު ނިޔާވުމާ ގުޅިގެން، ވެރިރަށް މާލޭގައި ސަރުކާރާ ދެކޮޅަށް ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ސުލްޙަވެރި އަދި ވަރުގަދަ އިހުތިޖާޖުތަކެއް ކުރިއަށްދިޔައެވެ. މީގެ އިތުރުން، 2004 ވަނަ އަހަރުގެ ޑިސެމްބަރު މަހު ކުރިމަތިވި ސުނާމީ ކާރިސާގެ ސަބަބުން ރާއްޖޭގެ އެކި ރަށްރަށަށް މާއްދީ އަދި އިޤްތިޞާދީ ގޮތުން ބޮޑެތި ގެއްލުންތަކެއް ލިބިގެންދިޔައެވެ. ސިޔާސީ އަދި އިޖުތިމާޢީ މިފަދަ ހަލަބޮލިކަމެއްގެ ތެރެއިން، 2005 ވަނަ އަހަރު ރާއްޖޭގައި ސިޔާސީ ޕާޓީތައް ރަޖިސްޓަރީކޮށް ހިންގުމުގެ ޤާނޫނީ ހުއްދަ ރަސްމީކޮށް ދެއްވިއެވެ.
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޑިމޮކްރެސީގެ ޙަޔާތުގައި އެޅުނު އެންމެ މުހިންމު އެއް ފިޔަވަޅަކީ 2008 ވަނަ އަހަރުގެ އޮގަސްޓު މަހުގެ 7 ވަނަ ދުވަހު ތަޞްދީޤުކުރެވުނު އައު ޤާނޫނުއަސާސީއެވެ. މި ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ދައުލަތުގެ ތިން ބާރު ވަކިކުރެވި، ޖަވާބުދާރީވަނިވި މިނިވަން މުއައްސަސާތައް އުފެދި، އަދި ރައްޔިތުންގެ އަސާސީ ޙައްޤުތަކާއި މިނިވަންކަން ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ކަށަވަރުވެގެންދިޔައެވެ. އަދި މި ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން، ހަމަ އެ އަހަރުގެ އޮކްޓޫބަރު މަހުގެ ތެރޭގައި ރާއްޖޭގެ ތާރީޚުގައި ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ގިނަ ސިޔާސީ ޕާޓީތައް ވާދަކުރި ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ބޭއްވުނެވެ.
މި އިންތިޚާބުގެ ދެވަނަ ބުރުގައި، 30 އަހަރު ވަންދެން ވެރިކަން ކުރެއްވި ރައީސް އަލްއުސްތާޛު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމާ ވާދަކުރައްވައި ކުރިހޯއްދެވީ ދިވެހިރައްޔިތުންގެ ޑިމޮކްރެޓިކް ޕާޓީ (އެމް.ޑީ.ޕީ) ގެ ކެންޑިޑޭޓް މުޙައްމަދު ނަޝީދެވެ. އަދި 2008 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެމްބަރު މަހުގެ 11 ވަނަ ދުވަހު އެމަނިކުފާނު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ ޤާނޫނީ ހުވާކުރެއްވުމާއެކު، ރާއްޖޭގައި ދިގުދެމިގެންދިޔަ ތިން ދަހަރުގެ ވެރިކަމުގެ ނިޒާމު ނިމުމަކަށް އައިސް، އައު ޑިމޮކްރެޓިކް ވެރިކަމެއްގެ ބާބު ފެށިގެންދިޔައެވެ.