އޮކްޓޯބަރު 10 ވަނަ ދުވަހު ރިޔާޒުގެ ބައިނަލްއަގުވާމީ އެއާޕޯޓަށް ދެވުނު ހަމަލާގައި މަދުވެގެން 12 މީހުން މަރުވެ، ގާތްގަނޑަކަށް 300 މީހުން ޒަހަމްވި ކަމަށް ސައުދީ އިދާރާތަކުން ބުނެއެވެ. މިއީ ދިހަ އަހަރަށްވުރެ ގިނަ ދުވަސްތެރޭ އެ ގައުމަށް ދެވުނު އެންމެ ނުރައްކާތެރި ހަމަލާ ކަމަށް ސިފަކުރެވިފައިވެއެވެ. ސައުދީ އަރަބިއްޔާއިން މި ހަމަލާގެ ތުހުމަތު ކުރީ ޔަމަނުގެ ހޫޘީ ޖަމާއަތަށެވެ. މަރުވި މީހުންގެ ތެރޭގައި ހަތަރު ސައުދީންނާއި، ދެ ބަންގްލަދޭޝް މީހުންނާއި، އެމެރިކާ، އުރުދުން، ފަލަސްތީން، ސީރިއާ، ސޫދާން އަދި މިސްރުގެ ކޮންމެ ގައުމަކުން އެކެއް ހިމެނޭ ކަމަށް ޖެނެރަލް އޮތޯރިޓީ އޮފް ސިވިލް އޭވިއޭޝަނުން ބުންޏެވެ.
މިއީ އެއް ހަފުތާގެ ތެރޭގައި ހަމަ އެ އެއާޕޯޓަށް ދެވުނު ތިންވަނަ ހަމަލާއެވެ. އަދި މިއީ ޔަމަނުގެ ތެރޭގައި ހޫޘީންނާ ދެކޮޅަށް ސައުދީ އަރަބިއްޔާއިން ވައިގެ ހަމަލާތައް ވަރުގަދަކޮށްފައިވަނިކޮށް ދެވުނު ހަމަލާއެކެވެ. ދެ އަވަށްޓެރިން މި ހިސާބަށް އައީ ކިހިނެއްކަން އެނގެން، ގާތްގަނޑަކަށް ތިރީސް އަހަރު ފަހަތަށް ޖެހިލަން ޖެހެއެވެ.
ހޫޘީން، ނުވަތަ އެމީހުން އަމިއްލައަށް ކިޔާ ގޮތުން "އަންސާރު ﷲ" އުފެދުނީ 1990 ގެ އަހަރުތަކުގެ ކުރީކޮޅު، ޔަމަނުގެ އުތުރުގެ ސަޢުދާ ސަރަހައްދުގައި ދިރިއުޅޭ ޒައިދީ ޝީޢީންގެ މެދުގައި ފެށުނު ދީނީ ހޭލުންތެރިކަމުގެ ހަރަކާތެއްގެ ތެރެއިންނެވެ. ޒައިދީންނަކީ ޝީޢީ މަޛްހަބުގެ ވަކި ގޮތްޕެކެވެ. އެމީހުންގެ އިމާމުން ގާތްގަނޑަކަށް އެއް ހާސް އަހަރު ވަންދެން، 1960 ގެ އަހަރުތަކާ ހަމައަށް، ޔަމަނުގެ އުތުރުގެ ބޮޑު ބައެއްގައި ވެރިކަން ކުރިއެވެ. މި ހަރަކާތަށް ނަން ލިބިފައިވަނީ އޭގެ ލީޑަރު، ކުރީގެ މަޖިލިސް މެންބަރު ހުސައިން ބަދްރުއްދީން އަލްހޫޘީގެ ނަމުންނެވެ.
ހުސައިން އަލްހޫޘީ 2004 ވަނަ އަހަރު ސަޢުދާގައި ސަރުކާރުގެ ސިފައިން ވަނީ މަރާލައިފައެވެ. އެކަމާ ގުޅިގެން ބަޣާވާތެއް ފެށުނެވެ. 2004 އިން 2010 އަށް ހޫޘީންނާއި ޔަމަނު ސަރުކާރާ ދެމެދު ހަ ބުރެއްގެ ހަނގުރާމަ ހިނގި ނަމަވެސް، ސާފު ނަތީޖާއެއް ނުނިކުތެވެ. ހަރަކާތުގެ ލީޑަރުކަން ލިބުނީ އޭނާގެ ކޮއްކޮ، އަބްދުލްމަލިކް އަލްހޫޘީއަށެވެ. މިއަދާ ހަމައަށް ވެސް ހަރަކާތް ހިންގަނީ އޭނާއެވެ. ސައުދީ އަރަބިއްޔާ މި ޖަމާއަތާ ދެކޮޅަށް ބޯޑަރުގެ ހަނގުރާމައަކަށް ވަނީ 2009 ވަނަ އަހަރުއެވެ.
2011 ވަނަ އަހަރުގެ ބަޣާވާތްތަކުގައި، ގިނަ އަހަރުތަކެއް ވަންދެން ޔަމަނުގެ ވެރިކަމުގައި ހުންނެވި އަލީ އަބްދުﷲ ސާލިހް ވެރިކަމުން ދުރުކުރިއެވެ. އޭގެ ފަހުން ފެށި ސިޔާސީ އިންތިގާލީ މަރުހަލާ ކާމިޔާބެއް ނުވިއެވެ. 2014 ވަނަ އަހަރުގެ ސެޕްޓެންބަރުގައި ހޫޘީން ވަނީ ވެރިރަށް ސަންއާ ހިފައިފައެވެ. 2015 ގެ ކުރީކޮޅު އެމީހުން ދެކުނަށް ކުރިއަރަމުން ދިޔުމުން، ރައީސް އަބްދުރައްބު މަންސޫރު ހާދީ ގައުމު ދޫކުރައްވައި ވަޑައިގެންނެވިއެވެ.
2015 ވަނަ އަހަރުގެ މާޗު މަހު، ސައުދީ އަރަބިއްޔާގެ ލީޑަރުކަމުގެ ދަށުން އަރަބި ގައުމުތަކުގެ ކޯލިޝަނަކުން ވަނީ ހާދީގެ ސަރުކާރު އަލުން ގާއިމުކުރުމުގެ މަގުސަދުގައި ވައިގެ ހަމަލާތައް ފަށައިފައެވެ. ކުރު އޮޕަރޭޝަނެއް ކަމަށް ބެލެވުނު ކަންތައް، އަހަރުތަކެއް ވަންދެން ދެމިގެންދިޔަ ހަނގުރާމައަކަށް ބަދަލުވިއެވެ.
އިންސާނީ ގެއްލުން ބޮޑެވެ. 2021 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެމްބަރުގައި އދ.ގެ ތަރައްގީގެ ޕްރޮގްރާމް (ޔޫއެންޑީޕީ) އިން ލަފާކުރި ގޮތުގައި، އެ އަހަރުގެ ނިޔަލަށް މި ހަނގުރާމައިގެ ސަބަބުން 377،000 މީހުން މަރުވާނެއެވެ. އެއީ ގުނައިގެން ނެރުނު އަދަދެއް ނޫނެވެ. އެއީ ހިސާބުކުރުމުގެ މޮޑެލްއެއްގެ އަލީގައި ލަފާކުރި އަދަދެކެވެ. އަދި އޭގެ ތެރެއިން ގާތްގަނޑަކަށް 60 ޕަސެންޓަކީ ހަނގުރާމައިގެ ސީދާ ނަތީޖާއެއް ނޫން ކަމަށާއި، އެއީ ބަނޑުހައިހޫނުކަމާއި ރައްކާތެރިކުރެވޭ ބަލިތަކުގެ ސަބަބުން މަރުވާ މީހުން ކަމަށް ޔޫއެންޑީޕީން ލަފާކުރިއެވެ.
މި ހަނގުރާމަ ސައުދީ ބިމަށް ވެސް ފޯރިއެވެ. އަހަރުތަކެއް ވަންދެން ހޫޘީން ވަނީ ސައުދީ އަރަބިއްޔާގެ ސިޓީތަކަށާއި، އެއާޕޯޓުތަކަށާއި، ތެޔޮ ސްޓޭޝަންތަކަށް މިސައިލާއި ޑްރޯން ހަމަލާތައް ދީފައެވެ. އޭގެ ތެރެއިން ގިނަ ހަމަލާތައް ސައުދީގެ ވައިގެ ދިފާއީ ނިޒާމުން ވަނީ ހުއްޓުވައިފައެވެ.
2022 ވަނަ އަހަރު އދ. މެދުވެރިވެގެން ހެދި ހުދުނާއަކަށްފަހު، ބޮޑެތި ހަނގުރާމަތައް ވަނީ ގާތްގަނޑަކަށް ހުއްޓިފައެވެ. 2023 ވަނަ އަހަރުގެ މާޗު މަހު، ޗައިނާ މެދުވެރިވެގެން ސައުދީ އަރަބިއްޔާއާއި އީރާނާ ދެމެދު ސިޔާސީ ގުޅުން އަލުން ގާއިމުކުރަން އެއްބަސްވުމަކަށް އައުމުން، ހާލަތު އިތުރަށް ހަމަޖެހުނެވެ. ހޫޘީންނަށް ހަތިޔާރު ފޯރުކޮށްދެނީ އީރާނުން ކަމަށް ރިޔާޒުންނާއި ހުޅަނގުގެ ގައުމުތަކުން ބުނެއެވެ. އަދި ސައުދީ އޮފިޝަލުން ވަނީ ހޫޘީންނާއެކު ސީދާ މަޝްވަރާތައް ވެސް ބާއްވައިފައެވެ.
އެ ހަމަޖެހުން މި އަހަރު ނިމުމަކަށް އައެވެ. ޖުލައި މަހު ހޫޘީން ވަނީ ސައުދީ އަރަބިއްޔާގެ ބޯޓުފަހަރަށް ދަތިކުރުމުގެ ފިޔަވަޅު އިއުލާންކޮށްފައެވެ. ސައުދީގެ ހުއްދަ ނެތި އީރާނުގެ މަތިންދާބޯޓެއް ސަންއާއަށް ޖައްސަން މަސައްކަތްކުރުމާ ގުޅިގެން، ސަންއާ އެއާޕޯޓަށް ހަމަލާދީ، އޭގެ ރައްދުގައި ހޫޘީން ހަމަލާދިނުމުން ހަނގުރާމަ އަލުން ފެށުނެވެ. މީގެ ބޮޑު ސަބަބަކީ ކަނޑުމަގުގެ ދަތުރުފަތުރެވެ. ހޮރްމުޒް ކަނޑުއޮޅިއަށް އީރާނުން ދަތިކުރުމާ ގުޅިގެން، ސައުދީ އަރަބިއްޔާ އައީ ރަތް ކަނޑުގެ މަގަށް ބޮޑަށް ބަރޯސާވަމުންނެވެ. އަދި ހޫޘީން އައީ ހުޅަނގު އައްސޭރިއާ ދިމާއަށް ކުރިއަރަމުންނެވެ.
ސެޕްޓެންބަރު މަހުގެ ތެރޭގައި ހަނގުރާމަ އިތުރަށް ވަރުގަދަވިއެވެ. ސެޕްޓެންބަރު 3 ގައި ހޫޘީން ވަނީ ސަރުކާރުގެ ސިފައިންނާ ދެކޮޅަށް ހަމަލާތަކެއް ފަށައިފައެވެ. ސެޕްޓެންބަރު 8 ގައި ސައުދީގެ ހަމީސް މުޝައިތު، އަބްހާ، ޖާޒާން އަދި ނަޖްރާނަށް ދިން ހަމަލާތަކުގައި 73 މީހުން ޒަހަމްވި ކަމަށް ކޯލިޝަނުގެ ތަރުޖަމާނު ބުންޏެވެ. އޯގަސްޓު 23 އިން ފެށިގެން ޔަމަނުގައި މަދުވެގެން 728 މީހުން މަރުވެ ނުވަތަ ޒަހަމްވެފައިވާ ކަމަށާއި، އޭގެ ތެރެއިން ގިނަ މީހުންނަކީ ތަޢިއްޒާއި ހުޅަނގު އައްސޭރީގެ މީހުން ކަމަށް ދުނިޔޭގެ ސިއްހަތު ޖަމިއްޔާއިން ބުންޏެވެ.
ދެ ފަރާތުން ވެސް ދޭ މަރުވި މީހުންގެ އަދަދުތައް މިނިވަންކަމާއެކު ކަށަވަރުކުރަން އުނދަގުލެވެ. މި މަހުގެ ތެރޭގައި އެންމެ ދުވަހެއްގެ ތެރޭގައި 1،879 ހަމަލާ ދީ، ގާތްގަނޑަކަށް 950 ހަނގުރާމަވެރިން މަރާލާފައިވާ ކަމަށް ސައުދީ އަރަބިއްޔާއިން ބުނެއެވެ. އަނެއްކޮޅުން، ސެޕްޓެންބަރު 3 އިން ފެށިގެން 13 ޕްރޮވިންސެއްގައި ސައުދީގެ ހަމަލާތަކުގައި 107 މީހުން މަރުވެފައިވާ ކަމަށް ހޫޘީން ހިންގާ ސިއްހަތާ ބެހޭ ވުޒާރާއިން ބުނެއެވެ.
އެއާޕޯޓަށް ދިން ހަމަލާ އދ.ގެ ސެކްރެޓަރީ ޖެނެރަލް އެންޓޯނިއޯ ގުޓަރޭޝް ވަނީ ކުށްވެރިކުރައްވައިފައެވެ. ޔަމަނަށް ކަނޑައަޅާފައި ހުންނަވާ އދ.ގެ މަންދޫބު ހާންސް ގްރަންޑްބާގް ވިދާޅުވީ މިއީ ނުރައްކާތެރި ދަރަޖައަކަށް ކަންކަން ގޯސްވުމެއް ކަމަށެވެ. ގަތަރު، ޕާކިސްތާން، މިސްރު، އުރުދުން އަދި އިތުރު ގައުމުތަކުން ވެސް މި ހަމަލާ ކުށްވެރިކުރިއެވެ. އޮމާނުން ގޮވާލީ ކެތްތެރިވުމަށެވެ. އެމެރިކާގެ ރައީސް ޑޮނަލްޑް ޓްރަމްޕް ވިދާޅުވީ ހޫޘީންނާ ދެކޮޅު ހަރަކާތުގައި ބައިވެރިވުމާ މެދު ވޮޝިންޓަނުން ވިސްނަމުންދާ ކަމަށެވެ. އެހެން ހަދައިފިނަމަ ރައްދު ދޭނެ ކަމުގެ އިންޒާރު ހޫޘީން ވަނީ ދީފައެވެ.