ރާއްޖޭގެ ކޮންމެ ތަނަކުން ނަމަވެސް މޫދަށް ބޯދިއްކޮށްލުމުން ފެންނާނީ މަސްތައް ތިބާއާ ދިމާއަށް ބަލަހައްޓައިގެން ތިއްބައެވެ. މެރިން ރިސާޗް ސެންޓަރުން ނެރެފައިވާ "މޯލްޑިވްސްގެ މަސްމަހާމެހި" ރެފަރެންސް ގައިޑުގައި، ކުދި ގޮބީ މަހުން ފެށިގެން ދުނިޔޭގައިވާ އެންމެ ބޮޑު މަހާ ހަމައަށް، ރާއްޖޭގެ ކަނޑުފަޅުތަކުގައި އުޅޭ 370 ބާވަތެއްގެ މަސް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. މިއީ ޒިޔާރަތްކުރާ ފަރާތްތަކަށް އެންމެ ގިނައިން ފެނުމުގެ ފުރުސަތު އޮތް، ނުވަތަ އެ މަސްތަކާ ބެހޭގޮތުން ވާހަކަދެކެވޭ، އަދި ދިވެހިން އެ މަސްމަހަށް ކިޔައިއުޅޭ ނަންތަކާއެކު ހިމަނާލެވިފައިވާ ދިހަ މަހެވެ.
1. ވޭލް ޝާކް (ފެހުރިހި)
ދުނިޔޭގައި ދިރިހުރި އެންމެ ބޮޑު މަހެވެ. އާންމުކޮށް 12 މީޓަރަށް ވުރެ ދިގު ނުވި ނަމަވެސް، މަދުން ނަމަވެސް 21 މީޓަރާ ހަމައަށް ބޮޑުވެއެވެ. ސައިޒުން ކިތަންމެ ބޮޑު ނަމަވެސް، މިއީ އިންސާނުންނަށް ގެއްލުމެއް ނުދޭ މަހެކެވެ. މިއީ އާންމުކޮށް ކަނޑުގެ ލޮނުގަނޑުގެ މަތީ ފަށަލައިގައި އުޅެމުން، ޕްލެންކްޓަން އަދި ކުދި މަސްތައް ކައިއުޅޭ އެއްޗެކެވެ. ރަންގައްޔާއި ދިގުރަށާ ދެމެދު އޮންނަ އދ. އަތޮޅު ދެކުނު ސަރަހައްދުގެ ހިމާޔަތްކޮށްފައިވާ ސަރަހައްދަކީ ފެހުރިއްސާއެކު ސްނޯކަލް ކުރުމަށް އެންމެ މަޝްހޫރު ތަނެވެ. އަދި އަހަރުގެ ހުރިހާ ދުވަސްވަރެއްގައިވެސް މި ސަރަހައްދުން ފެހުރިހި ފެންނަ ކަމަށް ރިޕޯޓުކުރެވެއެވެ. ފެހުރިއްސަކީ ރާއްޖޭގައި ހިމާޔަތްކޮށްފައިވާ ދިރުމެކެވެ. އެހެންކަމުން އޭގައި އަތްނުލުމަށާއި، ދުރުމިން ބެހެއްޓުމަށް ސަމާލުކަން ދޭންވާނެއެވެ.
2. ބްލެކްޓިޕް ރީފް ޝާކް (ފަޅު މިޔަރު)
މިއީ ގިނައިން ގޮނޑުދޮށުން ނުވަތަ ފާލަންމަތިން އެންމެ ފަސޭހައިން ފެންނާނެ މިޔަރެވެ. މިއީ ގާތްގަނޑަކަށް 1.8 މީޓަރަށް ދިގުވާ، އޭގެ އުރަހަތަކުގެ ކޮޅު ސާފުކޮށް ކަޅުކުލައިގައި ހުންނަ، އަދި ތިލަ ވިލުތަކާއި ފަރުމަތީގައި ދައުރުވާ މިޔަރެކެވެ. މެރިން ރިސާޗް ސެންޓަރުން ފާހަގަކުރާ ގޮތުގައި ސްނޯކަލްކުރާ މީހުންނަށާއި އަތިރިމަތީގައި ހިނގާ މީހުންނަށް އެހެން ހުރިހާ މިޔަރަކަށްވުރެ ގިނައިން ފެންނަނީ މި ބާވަތުގެ މިޔަރެވެ. 2010 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން ރާއްޖޭގައި މިޔަރުގެ މަސްވެރިކަން ވަނީ މަނާކޮށްފައެވެ.
3. ވައިޓްޓިޕް ރީފް ޝާކް (އޮޅުފަތި މިޔަރު)
ރާއްޖެއިން އެންމެ އާންމުކޮށް ފެންނަ އެއް މިޔަރެވެ. މީގެ ބުރަކަށިމަތީ އުރަހައާއި ނިގޫފަތުގެ ކޮޅުގައި ހުންނަނީ ހުދުކުލައެވެ. ދުވާލުގެ ވަގުތުތަކުގައި މިއީ ގިނައިން އަޑީގައި ނުވަތަ ގާތަކުގެ ހޮހޮޅަތަކުގެ ތެރޭގައި އަރާމުކުރަން އޮންނަ އެއްޗެކެވެ. ޑައިވަރުންނަށް މިއީ ފަސޭހައިން ފެންނަ މިޔަރެކެވެ. ރޭގަނޑު މިއީ ފަރުމަހާއި، ބޯވަ އަދި އިހި ފަދަ ތަކެތި ޝިކާރަކުރާ އެއްޗެކެވެ. އާންމުކޮށް މީގެ ދިގުމިނުގައި ހުންނަނީ 1.6 މީޓަރެވެ.
4. މޯލްޑިވް އެނެމޮނީފިޝް (ދިވެހި މާގަނޑުމަސް)
ރާއްޖޭގެ އަމިއްލަ "ނީމޯ" އެވެ. މިއީ އޮރެންޖު ކުލައިގެ، ލޮލުގެ ފަހަތުގައި އެންމެ ހުދު ރޮނގެއް ހުންނަ، އަދި ބަނޑުދަށު އުރަހަތައް ކަޅު ކުލައިގައި ހުންނަ މަހެކެވެ. މިއީ ބޮޑުވަނީ އެންމެ 9 ސެންޓިމީޓަރަށެވެ. އަދި އަބަދުވެސް އުޅެނީ ފަރުގެ ކައިރީގައި ހުންނަ ބޮޑެތި މާގަނޑުތަކުގެ (ސީ އެނެމޮނީ) ތެރޭގައެވެ. އަދި އޭގެ ސައިޒަށްވުރެ މާ ބޮޑެތި މަސްތަކުގެ ކިބައިން މާގަނޑު ހިމާޔަތްކުރުމަށް ހިތްވަރާއެކު ދިފާއުވެއެވެ. ރާއްޖޭގެ ބޭރުން މި މަސް ފެނިފައިވަނީ ހަމައެކަނި ސްރީލަންކާ (މަދުން ފެންނަ) އަދި ލަކްޝަދީބު ކަނޑުތަކުންނެވެ. ބަލާލުމަކުން މައްސަލައެއް ނެތެވެ، އެކަމަކު ދުވަހަކުވެސް މާގަނޑުގައި އަތްނުލާށެވެ.
5. މޫރިޝް އައިޑޮލް (ދިދަ މަސް)
ހުދު، ރީނދޫ އަދި ކަޅު ކުލައިގެ ރޮނގުތަކާއި، ދިގުކޮށް ދެމިފައިވާ އުރަހައިގެ ސަބަބުން ވަގުތުން ފާހަގަކުރަން އެނގޭ ދިދަ މަހަކީ، އޭގެ އާއިލާއަށް ނިސްބަތްވާ ހަމައެކަނި މަހުގެ ބާވަތެވެ. މިއީ ތިލަ ފަޅުތަކުން ފެށިގެން 180 މީޓަރުގެ ފުނާ ހަމައަށް ފަރުތަކުގައި އުޅޭ، އަދި ރިސޯޓުތަކުގެ ހައުސްރީފްގައި ސްނޯކަލް ކުރާއިރު ވަރަށް ފަސޭހައިން ފެންނަ މަހެކެވެ.
6. ނެޕޯލިއަން ރާސް (މާ ހުޅުނބު ލަނޑާ)
ލަނޑާގެ އާއިލާގެ އެންމެ ބޮޑު ބާވަތެވެ. 2.3 މީޓަރާ ހަމައަށް ބޮޑުވާ މި މަހަކީ ނިތްކުރި ބޮޑުކޮށް، ތުންފަތް ބޯކޮށް، އަދި ނޫ-ފެހި ކުލައިގެ ބޮލުގައި ކުދި ބުރިބުރި ރޮނގުތަކެއް ހުންނަ މަހެކެވެ. މިއީ ފަރުގެ ފުން ސަރަހައްދުތަކަށް (60 މީޓަރާ ހަމައަށް) ލޯބިކުރާ، އަދި ބޮއްޔާއި ކަށިބޯ ކައިއުޅޭ މަހެކެވެ. މިއީ ރާއްޖޭގައި ހިމާޔަތްކޮށްފައިވާ މަހެކެވެ. އަދި 1995 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން މިއީ ރާއްޖެއިން ބޭރުކުރުން މަނާކޮށްފައިވާ މަހެކެވެ.
7. އޮރިއެންޓަލް ސްވީޓްލިޕްސް (ކަނޑު ގުރަވާ)
ރާއްޖޭގެ ފަރުތަކުން އެންމެ އާންމުކޮށް ފެންނަ ގުރަވައެވެ. މިއީ ކަޅާއި ހުދުގެ ރޮނގުތަކާއި، ރީނދޫ ކުލައިގެ އުރަހަތަކާއި، އަދި ބޯ ތުންފަތެއް ހުންނަ މަހެކެވެ.ބޮޑެތި މަސްތައް އާންމުކޮށް ކުދި އައިން ހަދައިގެން ގަލުގެ ހިޔާދަށުގައި އުޅޭއިރު، ޑައިވަރުންނަށް ބިރެއް ނުގަނެއެވެ. އަދި ތިކިތައް ޖަހާފައި ހުންނަ ޅަމަސްތައް ފިލައި އުޅެނީ ގޮފި މުރަކަތަކުގެ ދޭތެރޭގައެވެ.
8. މާރޮނޑު (Titan triggerfish)
މިއީ 75 ސެންޓިމީޓަރާ ހަމައަށް ބޮޑުވާ، ފަޅުތެރެއިން ފެށިގެން ބޭރު ފަރާތުގެ ފުން ހިސާބުތަކުން ވެސް އާންމުކޮށް ފެންނަ ރީތި ބޮޑު ރޮނޑެކެވެ. މިއަށް ސަމާލުވާން ޖެހެއެވެ: ވެލިގަނޑު ނުވަތަ މުރަކަކުނޑިތަކުގެ ތެރޭގައި ހާލި ހަދައިގެން އުޅޭއިރު، އޭގެ ބިސްތައް ދިފާއުކުރުމަށް ވަރަށް ރުޅިގަދަވެ، ކައިރިވާ ކޮންމެ އެއްޗެއް ފައްސާލަން ދުއްވައިގަންނާނެއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ޑައިވަރުންނާއި ސްނޯކަލްކުރާ މީހުން ވެސް ހިމެނެއެވެ. މިފަދަ މަހެއް ތިބާއާ ދިމާއަށް މައްޗަށް އަރައިގެން އަންނަނަމަ، މައްޗަށް އެރުމުގެ ބަދަލުގައި އެއްފަރާތަކަށް ފަތާފައި ދުރަށް ދާށެވެ.
9. ފަންހާމަސް (Indian lionfish)
ލަސް، ރޮނގުތަކެއް ދެމިފައިވާ، ދިގު ކޮތަރިބައިތަކަކާއެކު ފެންނަލެއް ނުހަނު ފުރިހަމަ މަހެކެވެ. މިއީ ގާތްގަނޑަކަށް 35 ސެންޓިމީޓަރަށް ބޮޑުވާ، އަދި ގާތްގަނޑަކަށް 60 މީޓަރުގެ ފުނާ ހަމައަށް އަޑީގައި، ގިނައިން ގަލުގެ ހިޔާތަކުގައި އުޅޭ މަހެކެވެ. މީގެ ކޮތަރީގެ ކަށިތަކުގައި ވިހަ އެކުލެވިގެންވާތީ، މާ ކައިރިނުވެ ދުރުން ބަލައިލުން ރަނގަޅެވެ.
10. ކަޅުބިލަމަސް (Skipjack tuna)
ދިވެހިރާއްޖެ ބިނާކުރި މަހެވެ. ކަޅުބިލަމަހަކީ ރާއްޖޭގައި އެންމެ މުހިންމު ބާވަތެވެ. އެއީ ރެކޯޑުކުރެވޭ މުޅި މަސްވެރިކަމުގެ ގާތްގަނޑަކަށް ތިންބައިކުޅަ ދެބައެވެ. އަދި މި މަސް ބާނަނީ ގާތްގަނޑަކަށް އެއްކޮށްހެން އެއްހާސް އަހަރަށްވުރެ ގިނަ ދުވަސްވީ ކަނދުފަތީގެ ދިރޭ އެން ބޭނުންކޮށްގެން ދޮށީގެ މަސްވެރިކަމުގައެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދޮށީގެ ކަޅުބިލަމަހުގެ މަސްވެރިކަމަކީ 2012 ވަނަ އަހަރު މެރިން ސްޓެވާރޑްޝިޕް ކައުންސިލް (އެމް.އެސް.ސީ) ގެ ސެޓްފިކެޓް ހާސިލްކުރި އިންޑިއާ ކަނޑުގެ ފުރަތަމަ ކަނޑުމަހުގެ މަސްވެރިކަމެވެ. މި މަސް ތިބާއަށް ފެންނާނީ މާލޭ މަސްމާރުކޭޓުން، ނުވަތަ މަސްދަތުރެއްގެ ތެރެއިން، ނުވަތަ ހެނދުނުގެ ނާސްތާގައި މަސްހުނި ތަށިންނެވެ.
އެނގުން މުހިންމު
ކަނޑުގެ ދިރުންތަކުގައި ދުވަހަކުވެސް އަތްނުލާށެވެ، ކާންނުދޭށެވެ، ނުވަތަ ފަހައި ނުދުވާށެވެ. އަދި މުރަކަތަކުގެ މައްޗަށް ނާރާށެވެ.
ވޮshared/ފެހުރިހި، މާހުޅުނބު ލަނޑާ އަދި ހުރިހާ ވައްތަރެއްގެ މަޑިއަކީ ރާއްޖޭގައި ހިމާޔަތްކޮށްފައިވާ ދިރުންތަކެވެ. އެތަކެތި ހިފުމާއި، ގެންގުޅުމާއި، ވިއްކުމާއި ނުވަތަ އެއަށް ގެއްލުންދިނުމަކީ ޤާނޫނީ ގޮތުން މަނާކަމެކެވެ.
‘ފިޝަސް އޮފް ދަ މޯލްޑިވްސް’ ފޮތުގައިވާ އިތުރު ބާވަތްތައް އަޅުގަނޑުމެންގެ އައު "ފިޝް އޮފް ދަ މޯލްޑިވްސް" ބައިން، ކޮންމެ ހަފްތާއަކު އެކެއް ނުވަތަ ދެ ބާވަތް ގެނެސްދެވޭނެއެވެ.
މަސްދަރުތައް: ފިޝަސް އޮފް ދަ މޯލްޑިވްސް، މެރިން ރިސާރޗް ސެންޓަރ (2003)؛ އެންވަޔަރަންމަންޓަލް ޕްރޮޓެކްޝަން އޭޖެންސީ؛ މެރިން ސްޓެވާރޑްޝިޕް ކައުންސިލް.